Paul van Buitenen: Huis voor Klokkenluiders​ blijkt een val

door Paul van Buitenen Investigator Fireworks disaster 2000 Enschede (NL).

Personeel- en geldverslindend

Na de start van het Huis voor Klokkenluiders op 1 juli 2016, is het Huis 10 bestuurders, 3 directeuren, 20 ambtenaren en zo’n slordige € 10 miljoen verder. Zonder resultaat op kerntaken in de afgelopen 3½ jaar, is het vertrouwen onder melders in dit Huis voor Klokkenluiders inmiddels geheel afwezig. Dit Huis is volstrekt ineffectief en speelt -zoals ook een aantal rechtsvoorgangers- in klokkenluiderszaken geen enkele rol van betekenis. Dat het Huis zich nu nota bene een positie als zelfbenoemde autoriteit toemeet, is op grond van de realiteit en de wanstaltige resultaten ronduit gênant.

Algemene Bestuursdienst (ABD)

Dramatisch in dit verband zijn de afgelopen jaren door Binnenlandse Zaken in samenwerking met de Algemene Bestuursdienst (ABD) benoemde bestuurders en directeuren die niet over de vereiste competenties beschikten. Maar wel over een bedorven beroepshouding en enkel oog voor de eigen (maatschappelijke) positie. In klokkenluiderzaken die er echt toe deden, manifesteerden een aantal van hen zich met aantoonbaar corrupt gedrag bij het neutraliseren van meldingen en melders. Veelal ondersteund door ambtenaren die daaraan actief meewerkten of plichtsverzuim pleegden door bewust weg te kijken om daarmee verantwoordelijkheid te ontlopen.

Melders van misstanden weggewerkt

De enkele medewerker die na een lange periode van disfunctioneren van het Huis de mechanismen doorzag, en de zeldzame lef had in te grijpen, werkt er niet meer; gedwongen of door uitval.

Naast een interne melding van misstanden binnen het Huis door een inmiddels ontslagen medewerker, traden drie leden van de afdeling Advies terug. Zij schreven over niet uitgevoerde aanbevelingen uit het rapport Ruys:

Het bestuur van het Huis voert de aanbevelingen uit het rapport Ruys bewust niet uit. Het Huis heeft niet de benodigde kennis en ervaring en vertoont verkeerde houding en gedrag naar klokkenluiders. Gebrek aan inzicht in de situatie van klokkenluiders leidt tot zulke verkeerde beslissingen dat het Huis zijn bestaansrecht verliest. Het bestuur weigert dit aan te pakken. Zó kunnen wij niet meer naar eer en geweten klokkenluiders adviseren. Wij hebben besloten om ander werk te zoeken, buiten het Huis.

Inteelt binnen Ministerie van Justitie

Deze week waren er discutabele benoemingen van voormalig bestuurders uit het falende Huis voor Klokkenluiders. Nu gaan zij melders en van meldingen van misstanden beoordelen binnen (uitgerekend!) het Ministerie van Justitie.

Het Huis is een typisch bestuursorgaan met van de ABD afkomstige toppers. Zij zien het blootleggen van misstanden als een ongewenst fenomeen, dat moet worden bestreden. De waarheid en het algemeen belang zijn daarbij niet gewenste accessoires. Zelfreinigend vermogen ontbreekt en misstanden zijn onderdeel van de normale gang van zaken. Deze mensen gaan nu binnen Justitie hun nummertje doen.

Wat doet het Huis met het advies van de Ombudsman?

  • De huidige voorzitter van het Huis, Wilbert Tomesen, wil het Huis upgraden naar een kennisinstituut. Dit is niet in lijn met de belangrijkste aanbeveling van het rapport Ruys: ‘Het moet Een Huis vóór klokkenluiders zijn’.
  • De adviesfunctie en ondersteuning voor klokkenluiders wordt uitgekleed en ‘naar buiten’ geplaatst. Psychosociale ondersteuning van klokkenluiders doet dit Huis niet, maar het budget van het Huis neemt toe, terwijl de kerntaken afnemen.
  • Alleen zaken gemeld na 1/1/2019 worden nog door het Huis behandeld. De rest wordt extern belegd. Het Huis wil geen ‘Stelselmatige Mechanismen’ herkennen.
  • In tegenstelling tot de aanbeveling uit het rapport Ruys, worden geen eisen gesteld aan de beroepshouding en resultaten van bestuurders en worden geen aantoonbare relevante competenties van medewerkers verlangd.
  • Het is realistisch dat er outputcriteria voor het Huis worden gedefinieerd na de wanstaltige prestaties van de afgelopen jaren. Die resultaatverplichtingen worden echter niet gesteld.
  • De instelling van een Fonds voor melders en klokkenluiders is welkom. Maar er is grond voor wantrouwen als dit Huis zo’n fonds gaat beheren.
  • Voorzitter Tomesen ziet het Huis als gezaghebbende autoriteit en expertisecentrum. Hiervoor bestaat op grond van de prestaties geen enkele legitimatie.

Expertgroep met juiste houding wél resultaat

In tegenstelling tot het Huis met veel geld en personeel, maar zonder enig resultaat, slaagt een kleine groep professionals binnen de Expertgroep Klokkenluiders er wél in om, met hun kennis en ervaring op het vakgebied, binnen bijzonder complexe klokkenluiderszaken resultaat te boeken. Met een integrale en toegewijde aanpak werden in tientallen zaken ernstige maatschappelijke misstanden blootgelegd, en werd in de erkenning, rehabilitatie en zelfs in compensatie van nadeel van melders voorzien. Dit ook met instemming en tevredenheid van de betreffende organisatie. Enkele Kamerleden binnen de commissies voor BZK en J&V zijn op de hoogte van resultaten bij o.a. politiediensten en justitie.

Twee decennia maatschappelijke schade

Het Huis voor Klokkenluiders vertoont hetzelfde disfunctioneren als al de falende rechtsvoorgangers. Sinds 2001 waren er de CIR, de CIO, de OIO en daarna het Huis. Vele melders en klokkenluiders, hun partners en gezinsleden, zijn sindsdien het slachtoffer geworden. Het Huis is niet alleen incompetent en ondoelmatig, maar ook onwillig. Daarmee heeft het Huis niet alleen maatschappelijk, maar vooral in individuele situaties forse schade toegebracht.

Het Huis verslindt belastinggeld met de benoeming van ambtenaren in een gecreëerd bureaucratisch ‘functiehuis’. Klokkenluiders en melders worden niet geholpen, maar in de val gelokt. Het toont aan dat de bescherming van melders van misstanden en klokkenluiders bij door de overheid gevulde organen niet in goede handen is.

Uitsmijter

Tot slot wil ik één uitsmijter niet onthouden. De voorzitter van het Huis, Wilbert Tomesen bestaat het om te stellen dat tekortkomingen niet aan het Huis liggen, maar door fouten in de Wet op het Huis worden veroorzaakt:

Wilbert Tomesen: ‘Het gaat om een evaluatie van de wet en niet om een evaluatie van het Huis.’

Met andere woorden: Het Huis presteert jarenlang niets, verbruikt € 10 miljoen, jaagt vele klokkenluiders naar de hel, veroorzaakt grote maatschappelijke schade, maar mag niet meer worden geëvalueerd. Bovendien willen we geen ‘Huis’ meer zijn, maar een kennisinstituut en ‘Autoriteit Integriteit & Klokkenluiden’. Nóg meer geld, nóg meer mensen en nóg meer aanzien.

Minister BZK is akkoord: afstemming vooraf

Afgelopen woensdag 4 maart zijn deze plannen besproken bij de Kamercommissie BZK. De minister van BZK zat er met méér ambtelijke ondersteuning dan dat er Kamerleden aanwezig waren. Alles was vooraf al in kannen en kruiken.

Paul van Buitenen

Investigator Fireworks disaster 2000 Enschede (NL).