Onderzoekers: falende directeuren en slapende toezichthouders bij bankroet IJsselmeerziekenhuizen in Lelystad

Een permanent wankele financiële basis, slapende toezichthouders, een te dominant Zilveren Kruis maar vooral falende ziekenhuisbestuurders die door hun weinig transparante optreden geen hulp kregen: dat zijn de -elkaar versterkende- ingrediënten die hebben geleid tot het plotselinge, snelle faillissement van de MC IJsselmeerziekenhuizen, oktober 2018.

Dat blijkt uit het rapport van de Commissie-Van Manen dat woensdagochtend is gepresenteerd. Hoogleraar Jaap van Manen deed op verzoek van minister Bruno Bruins onderzoek naar de oorzaken van het faillissement van de MC IJsselmeerziekenhuizen en de Amsterdamse zuster MC Slotervaart, die gingen op 25 oktober 2018 failliet. Van Manen: ,,De gang van zaken richting het faillissement valt te vergelijken met een vechtscheiding, waarbij partijen elkaar gevangen houden.’’

Abrupt en ongekend

Dat abrupte faillissement -twee dagen na uitstel van betaling- was abrupt en ongekend voor Nederland. Flevolandse patiënten zien het zorgaanbod dichtbij snel verschrompelen. Een paar weken na het faillissement sluit de 24/7 spoedeisende hulp in Lelystad; de acute verloskunde was toen al dicht.  De onrust onder burgers, mensen in de zorg en bestuurders is groot in Oostelijk Flevoland en de Noordoostpolder.

Unieke situatie

Van Manen concludeert dat er niet één specifieke oorzaak is voor de faillissementen van de ziekenhuizen van zorgbedrijf MC Groep van Loek Winter. Het gaat juist om een combinatie van specifieke gebeurtenissen en disfunctionele patronen die zich vrijwel gelijktijdig voordeden. Een unieke situatie, vindt van Manen.

Portemonnee

Van Manen ziet dat MC IJsselmeerziekenhuizen medio 2016 direct geraakt wordt in de portemonnee door een daling van het aantal patiënten en geleverde zorg. Het is een gevolg  van de bekostigingssystematiek die is afgesproken per 2016. Tegelijkertijd lopen de kosten op, onder meer doordat de ziekenhuizen steeds afhankelijker worden van dure zzp’ers, ook op sleutelposities.

Buffers uitgeput

Daarbij heeft het ziekenhuis geen vet op de botten om achterstallig onderhoud in te lopen, en raken de financiële buffers steeds verder uitgeput. Uiteindelijk is er niet meer genoeg geld om de salarissen en crediteuren te betalen. Deze neerwaartse spiraal wordt, ziet Van Manen, versterkt door de toenemende eenzijdige afhankelijkheid van de zorgverzekeraar.

Grote druk

Zo komt het ziekenhuisbestuur onder steeds grotere druk te staan. Ook intern hebben ze het lastig, onder meer met de ondernemingsraad en medische staf die weinig vertrouwen hebben in het bestuur. Dat leidt ertoe dat gewenste beleidsveranderingen niet van de grond komen. Een vraag om hulp bij omliggende ziekenhuizen wordt afgewezen.

Neerwaartse spiraal

Ook bij externe partijen, zoals de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en zorgverzekeraar Zilveren Kruis, neemt het vertrouwen in de ziekenhuisbestuurders af, omdat ze te weinig, te laat of onvolledige informatie krijgen over de financiële situatie van de ziekenhuizen. Een neerwaartse spiraal die niet meer doorbroken wordt ontstaat.

Niet alert

Van Manen ziet voorts dat de partijen die de neerwaartse spiraal van buitenaf zouden kunnen doorbreken, de IGJ, de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en het ministerie van VWS, veel te laat in de gaten krijgen dat het echt mis gaat in Lelystad; ze zijn afwachtend. Het ‘gevoel van urgentie’ ontbreekt, niemand voelt zich geroepen in te grijpen.

Patiënt de dupe

De onderzoekers stellen dat iedereen zo langzaam een fuik in zwemt. Dat culmineert uiteindelijk in een abrupt einde van de ziekenhuizen. Er ligt dan geen plan dat de continuïteit van zorg op individueel patiëntniveau regelt.  Betrokkenen kijken ook hier naar elkaar, en leggen de verantwoordelijkheid wel bij de ander maar niet bij zichzelf, en nog minder bij hun falend gezamenlijk optreden. Zij hebben daar ook geen belang bij. De patiënt is uiteindelijk de dupe, stelt de commissie.

Verzekeraar dominant

De commissie hekelt in lessen die getrokken worden de dominante positie van zorgverzekeraars. In de Flevolandse regio is zorgverzekeraar Zilveren Kruis de dominante marktpartij. Van Manen pleit ervoor dat zorgverzekeraars kiezen voor meerjarencontracten met ziekenhuizen in plaats van dat ze jaarlijks opnieuw om tafel moeten voor afspraken over aantallen en prijzen van behandelingen.

Niet aarzelen

Een andere aanbeveling: ziekenhuisbestuurders dienen bij problemen niet te aarzelen maar direct alle betrokkenen bij elkaar te roepen om mogelijke scenario’s uit te werken.  Ook het ministerie van Volksgezondheid, banken en gemeenten moeten hierbij actief worden betrokken. Als het uiteindelijk toch tot surseance van betaling en faillissement komt, mag de patiënt daarvan zo min mogelijk hinder ondervinden.

Tragiek

Van Manen stelt: ‘De tragiek van de wijze waarop de faillissementen van het MC Slotervaart en de MC IJsselmeerziekenhuizen hebben plaatsgevonden, is dat de patiënt de dupe is geworden binnen een stelsel dat juist als bedoeling heeft om diezelfde patiënt te beschermen.’ Het rapport gaat naar minister Bruins en de Tweede Kamer. Die mogen er lering uit trekken.

Veiligheid in  geding

Naast het rapport van de Commissie-Van Manen lopen er nog enkele onderzoeken naar het faillissement. Vorig jaar concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid na onderzoek al dat de patiëntveiligheid in het geding is geweest rondom de faillissementen. De Inspectie Gezondheidszorg en de Nederlandse Zorgautoriteit kijken nu nog naar de financiële constructies bij MC IJsselmeerziekenhuizen en het ook omgevallen MC Slotervaart. De rol van de bestuurders van de ziekenhuizen -destijds in handen van de MC Groep van zorgondernemer Loek Winter- wordt daarbij ook bekeken. Daarnaast onderzoekt de curator zelf ook de achterliggende oorzaken van het faillissement.