Hoe onaantastbaar is de rechter in Nederland?

Als een rechter een ernstige fout maakt, wat zijn dan de consequenties voor hem of haar? Zijn er sancties? Moet er meer controle komen op de beroepsgroep? Vragen die zijn opgekomen door de open brief van Wim Faber.

Het was een ongebruikelijke stap. Wim Faber, de vader van de verkrachte en vermoorde Anne Faber, dacht er maandenlang over na. Tot hij vorige week de brief naar buiten bracht waarin hij zich rechtstreeks richtte tot raadsheer Rinus Otte. Hij verweet de voorzitter van het gerechtshof, dat verdachte Michael P. destijds geen tbs had opgelegd en wel strafvermindering had gegeven, vooringenomenheid. En hij hield hem medeverantwoordelijk voor de dood van zijn dochter.

Zijn betoog kreeg bijval van burgers en deskundigen. Zoveel zelfs dat de president van het Arnhemse gerechtshof zich deze week genoodzaakt voelde te reageren. Dat is al even ongebruikelijk als de brief van Faber. Maar de president van het hof wilde zich uitspreken ‘omdat de verwijten van de heer Faber de beslissingen in de individuele strafzaak uit 2012 overstijgen’.

In zijn verklaring nam president Fred van der Winkel het op voor rechter Otte, die zelf niet kon reageren. In het maatschappelijk debat wordt volgens de president ‘nogal eens te gemakkelijk gedacht over de harde voorwaarden die de wet stelt aan de oplegging van tbs’. Daarnaast had het gerechtshof een ‘relatief hoge straf’ opgelegd aan Michael P. Fouten of vooringenomenheid van Otte? Dat had hij niet gezien.

Trias politica

Het was de reactie die Wim Faber al vreesde. Hij had er weinig vertrouwen in dat de rechters eventuele fouten zouden onderkennen. Het was juist daarom dat hij zijn brief in de openbaarheid bracht, en niet rechtstreeks naar het hof stuurde. Zodat er in elk geval discussie zou komen in het openbaar.

Het gebeurt zelden dat rechters met naam en toenaam in het openbaar worden bekritiseerd. Met zijn brief roerde Faber daarom ook een dieperliggende kwestie aan: waarom zijn rechters zo onaantastbaar?

Het Nederlandse systeem is gebaseerd op de trias politica, de scheiding der machten. De rechterlijke macht, in handen van de rechters, staat los van de wetgevende macht en de uitvoerende macht. De scheiding van die machten is van groot belang om de onafhankelijkheid van de rechters te kunnen waarborgen. Politieke inmenging wordt op die manier voorkomen.

Rechters, advocaten en deskundigen die nadenken over het Nederlandse rechtssysteem komen meestal tot dezelfde conclusie: we hebben in beginsel een systeem om trots op te zijn. Een systeem waarbij ingewikkelde beslissingen altijd door drie rechters worden genomen. Waarbij fouten kunnen worden hersteld door andere rechters. Een vonnis kan worden vernietigd in hoger beroep bij het gerechtshof, of in cassatie bij de hoge raad. Iedere rechter krijgt er in zijn carrière mee te maken.

Maar het systeem heeft ook een keerzijde. Rechters controleren rechters. Het roept het beeld op van een slager die zijn eigen vlees keurt.

Het is een kwestie die advocaat en voormalig plaatsvervangend rechter Gerard Spong ook bezighoudt. ‘Iedereen kan na een beroepsfout voor een raad van discipline worden gesleept’, zegt hij. ‘Artsen, advocaten, notarissen. Maar er is één sector waar mensen straffeloos fouten kunnen maken: de officier van justitie en de rechter. Dat vind ik onbegrijpelijk en het is mijns inziens onterecht.’

Wat zijn de consequenties als een rechter ernstig verwijtbare fouten maakt? Wordt hij er dan persoonlijk op aangesproken? Krijgt hij een sanctie?

Op die laatste vraag geven de cijfers van de raad voor de rechtspraak antwoord. Rechters kunnen op twee manieren worden berispt. Via een schriftelijke waarschuwing, of door een ontslag dat wordt afgedwongen bij de hoge raad. Beide komen vrijwel nooit voor. In 2017 werden ruim 1,5 miljoen zaken afgehandeld door bijna 2.500 rechters. In dat jaar kregen 0 rechters een disciplinaire sanctie. In de twee voorgaande jaren werd slechts 1 sanctie uitgedeeld.

Natuurlijk falen rechters ook weleens, onderkent oud-rechter Frits Lauwaars, onder meer bekend van het Passage-proces. ‘Soms zijn ze hartstikke moe en slaan ze zichzelf achteraf voor hun kop. De maatschappij moet accepteren dat er fouten worden gemaakt.’ Het voordeel is volgens hem dat het allemaal in de openbaarheid gebeurt. ‘Je kunt al mijn fouten van de afgelopen dertig jaar achterhalen als je zou willen.’

Maar wat als de rechter verantwoordelijk is voor een rechterlijke dwaling?

Onvolledig dossier

Neem de Schiedammer Parkmoord. Daarin werd de Vlaardinger Cees B. ten onrechte veroordeeld voor het doden van een 10-jarig meisje. Pas toen jaren later iemand anders bekende, moest justitie hem met het schaamrood op de kaken vrijlaten. Aan de onterechte veroordeling bleek een reeks van fouten voorafgegaan, in elk geval van de politie en het Openbaar Ministerie.

De frustratie van hoogleraar rechtspsychologie Peter van Koppen, die een rechtspsychologische reconstructie van de zaak maakte, zit hem in het feit dat de rechter nooit toegaf dat ook hij fouten had gemaakt. ‘Rechter Jos Silvis zei achteraf dat hij met een onvolledig dossier zat. Maar ik weet dat dat kwam doordat hij consequent alle verzoeken van de advocaat van B. in die zaak terzijde heeft geschoven.’

Opvallend is dat Silvis desondanks promotie op promotie maakte. Hij werd advocaat-generaal bij de Hoge Raad en maakte in 2012 de stap naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Dat laatste leidde zelfs in juristenkringen tot verhitte discussies.

Silvis zei destijds te begrijpen dat niet iedereen enthousiast was over zijn benoeming. In NRC Handelsblad verklaarde hij ‘nog iedere dag te denken’ aan de fouten in de Schiedamse strafzaak. ‘Die dwaling heeft een enorme schok door Nederland doen gaan’, aldus Silvis. ‘Sindsdien zijn we ons als magistraten veel meer bewust geworden van de zaken die kunnen misgaan. We begrijpen nu veel beter de risico’s die aan ons werk zijn verbonden.’

Een rechterlijke dwaling is niet per se het gevolg van fouten van de rechter. Maar zelfs als dat wel zo is, dan is dat moeilijk te achterhalen. Dat komt mede door het geheim van de raadkamer, een belangrijke pijler onder de rechtspraak.

In de raadkamer trekken de rechters zich terug om tot een vonnis te komen. ‘Met z’n drieën spreek je alle mogelijkheden door’, vertelt Lauwaars. ‘Als iemand een standpunt inneemt spelen de anderen advocaat van de duivel. Alles wordt overwogen en doorgesproken. Als je een vreemde mening hebt, dan wordt die zeker afgeschoten door de anderen. Zo wordt de kwaliteit gewaarborgd.’

Professionele hart

Wat er in de raadkamer wordt besproken, en wie welke mening heeft, wordt onder geen beding met de buitenwereld gedeeld. ‘Dat is’, zegt Leendert Verheij, oud-president van het gerechtshof Den Haag en voormalig voorzitter van de landelijke selectiecommissie rechters, ‘om ervoor te zorgen dat oneigenlijke motieven geen rol spelen. Je moet doen wat je professionele hart je ingeeft, en niet rekening hoeven houden met reacties vanuit de samenleving die een oneigenlijke druk op jouw persoonlijke inbreng zouden meebrengen.’

Het geheim van de raadkamer doorbreken, wat nodig zou zijn om te kunnen achterhalen hoe individuele rechters hebben gehandeld, leidt volgens Verheij tot het uithollen van de rechtspraak. ‘Onafhankelijkheid en onpartijdigheid zijn van groot belang. Bovendien: rechters zouden dan in allerlei zaken als getuige worden opgeroepen als zij een andere mening hebben dan de rest.’

‘Pure angsthazerij’, noemt Spong het. ‘In andere landen komt het ook gewoon naar buiten als rechters van mening verschillen over een zaak. Is daar de rechtspraak dan niet onafhankelijk en onpartijdig? Openheid over de beraadslagingen in de raadkamer is juist de beste garantie dat oneigenlijke motieven van rechters geen rol spelen.’

Verheij: ‘Dat wil je niet. Het zou dan voortdurend over de persoon van de rechter gaan.’

Maar rechters roepen dat ook over zichzelf af, door zich te mengen in het publieke debat. Zo zei Rinus Otte tijdens een seminar dat hij ‘een groeiende afkeer’ heeft van behandelen en verklaarde hij sceptisch te staan tegenover tbs. Terwijl hij destijds in de rechtszaal juist moest beslissen over het wel of niet opleggen van tbs.

Was Otte niet vooringenomen toen hij de latere moordenaar van Anne Faber geen tbs oplegde, vroeg vader Wim Faber zich openlijk af in zijn brief? Waar was de neutrale, onafhankelijke rechter?

Volgens president Fred van der Winkel van het hof betekent Ottes persoonlijke mening over tbs ‘niet dat die rechter vervolgens vooringenomen is in zaken, waarin die vraag aan de orde is’.

Toch roept het de vraag op: hoe ver kunnen rechters gaan in het uiten van persoonlijke opvattingen? ‘Ik heb zelf altijd het standpunt ingenomen dat rechters buitengewoon terughoudend moeten zijn in het ventileren van meningen over zaken waar ze mogelijk zelf beslissingen over moeten nemen’, zegt oud-president van het hof Den Haag, Verheij. ‘Je moet niet de schijn wekken bevooroordeeld te zijn. Je ziet nu in zo’n zaak als deze dat uitspraken jaren na dato op een verrassende manier tot discussie kunnen leiden. Dat is wat mij betreft voor de toekomst een extra reden om te zeggen: denk heel goed na over welke uitlatingen je doet.’

Dat er nu discussie is over het arrest van het hof waar Otte voorzitter van was, vindt Verheij op zichzelf niet erg. ‘Maar wat eronder lijkt te zitten is dat men de rechter niet vertrouwt in onafhankelijkheid en partijdigheid. Dat is niet goed, ook niet voor de betrokken rechter.’

Argwaan

Sluipenderwijs komt er de laatste jaren steeds meer aandacht voor de persoon van de rechter. Door de toegenomen aandacht van media, het toelaten van camera’s in de rechtszaal, discussies over omstreden vonnissen, op de man gespeelde wrakingen van onder anderen Wilders, en nu ook de Anne Faber-kwestie – waarover de Volkskrant vorige week uitgebreid berichtte – vraagt het publiek zich in toenemende mate af: wie is eigenlijk de rechter die de beslissing nam? En is hij wel onkreukbaar?

Wat artsen en advocaten al jaren geleden overkwam, lijkt daardoor nu ook bij rechters te gebeuren. Stukje bij beetje neemt de argwaan toe. En wordt de onfeilbare status van de rechter aangevallen. Het maakt de rechter kwetsbaarder voor invloeden van buitenaf.

Het is een ontwikkeling die niet meer te stoppen lijkt. ‘Het is voor rechters prettiger om anoniem te zijn’, zei rechter Jan Moors eerder in Vrij Nederland. ‘Maar we leven nu eenmaal in een maatschappij die dat niet accepteert.’ Moors werd door Wilders succesvol gewraakt en kwam zo in de belangstelling te staan. Vervelend, vond hij. ‘Het was helemaal vreemd om een groot artikel over mijzelf en mijn partner in De Telegraaf te lezen’, zei hij. ‘Maar daarna dacht ik al snel: nu kent iedereen het verhaal, nu is het klaar. Door die ervaring moeten veel van mijn collega’s nog heen.’

De buitenwereld zette hem destijds met beide benen op de grond. ‘Een Amsterdamse advocaat zei tegen mij: ‘Kom op Jan, jullie kunnen niet langer watjes zijn.’

Maar binnen de rechtspraak lijkt dat nog niet het geval. ‘Rechters krijgen niet of nauwelijks tegenspraak in hun werk’, stelde Rinus Otte in Vrij Nederland in 2013. ‘We zijn het niet gewend, we zijn godvergeten eigenwijze mensen. Ook ik. We deden een plas en alles bleef zoals het was.’

Oud-rechter Lauwaars herkent dit: ‘De president van de rechtbank zal nooit iets zeggen over de inhoud van een vonnis’, zegt hij. ‘Zelfs niet als je een enorme dreun krijgt doordat het hof je vonnis in hoger beroep vernietigt. Het management is heel benauwd om je inhoudelijk te beoordelen.’ Zelf vindt hij dit noodzakelijk om het werk goed te kunnen doen. ‘Het is nodig om onafhankelijk te kunnen oordelen.’

Correctie

Soms wordt op rechtersvergaderingen wel iets gezegd na een beroepsfout, zegt Lauwaars. ‘Maar vaak met mededogen voor de betrokken rechter.’ Ook hebben rechters functioneringsgesprekken. ‘Maar die gaan over andere dingen. Bijvoorbeeld hoeveel vonnissen je per jaar haalt’, aldus Lauwaars.

Ook Verheij bevestigt dat ‘correctie’ redelijk zeldzaam is: ‘Als er twee keer in korte tijd een vernietiging plaatsvindt waaruit blijkt dat iemand zijn jurisprudentie niet bijhoudt, dan is het tijd voor een goed gesprek. Natuurlijk zie je mensen soms verslappen. Maar dat komt niet veel voor.’

Rechters hebben zo hun eigen manieren om elkaar onderling terecht te wijzen, zeggen ingewijden.

Spong: ‘Ik leg mijn oor natuurlijk ook weleens te luister in magistratelijke kringen. Als een bepaalde raadsheer bij voortduring ernstige juridische misslagen maakt, geven ze hem klusjes waarbij hij geen schade kan aanrichten. Dan moet hij bijvoorbeeld alleen nog maar beslissen over het verlengen van voorlopige hechtenis. Daar zit geen enkele juridische kluif aan.’

‘Ik weet wel dat als je als rechter achter elkaar fouten maakt, je nooit in het hof komt’, aldus Lauwaars. ‘Dan blijf je gewoon politierechterzaken doen of echtscheidingen.’

Spong: ‘Rechters en officieren van justitie die ondermaats presteren worden naar het buitengewest verbannen. Formeel heet dat promotie. Maar niemand vindt het geweldig om van Amsterdam of Den Haag naar Almelo te worden verbannen. Dat zijn interne, gecamoufleerde correctiemechanismen.’

Presidenten van rechtbanken en hoven zijn daarop aangewezen omdat ze te weinig mogelijkheden hebben om rechters aan te spreken.

In februari stemde de Tweede Kamer daarom in met een wetsvoorstel waarmee de mogelijkheden om rechters te straffen bij slecht functioneren of ongeoorloofd gedrag worden verruimd. In de toekomst zouden rechters dan kunnen worden geschorst.

Spong pleit desondanks voor een raad van discipline voor rechters. Het huidige systeem voldoet volgens hem ‘helemaal niet’. ‘We blijven nu nog steeds met ernstige bedrijfsongevallen zitten die er niet zouden mogen zijn. Iedereen mag fouten maken, maar als het gaat om ernstige tekortkomingen mogen er best ernstige maatregelen genomen worden door een tuchtcommissie. Dat is zeer belangrijk voor beroepen met een grote verantwoordelijkheid.’

Maar anderen zijn huiverig voor meer controle op de beroepsgroep.

‘Ik ben er geen voorstander van om rechters meer te corrigeren’, zegt rechtspsycholoog Peter van Koppen. ‘Rechters moeten onaantastbaar zijn, anders kunnen ze hun beslissingen niet zonder last of ruggespraak nemen. Ik vergelijk het met Amerikaanse artsen. Die zijn, uit angst voor rechtszaken, veel behoudender dan hun Nederlandse collega’s. En dat maakt het er niet beter op.’

De openheid van de vonnissen biedt al genoeg correctie, zegt Lauwaars. ‘Als je een beroepsfout maakt dan gooi je de deur dicht, ga je je binnen met een rode kop zitten schamen en hoop je dat het niet wordt opgemerkt. Niemand wil dat te vaak meemaken.’

Wim Faber deed eigen onderzoek naar de moord op zijn dochter: ‘Ik zoek de pijn op die Anne heeft ervaren’

De vader van de verkrachte en vermoorde Anne Faber praat voor het eerst over zijn zoektocht, over de verwoesting en over de raadsheer die hij – naast de dader – verantwoordelijk houdt voor de dood van zijn dochter.