Internist-medisch oncoloog Jan Schellens bekend oncoloog weg om #MeToo Grensoverschrijdend gedrag

Bekend oncoloog weg om #MeToo Grensoverschrijdend gedrag

Een gelauwerd onderzoeker vertrekt bij een ziekenhuis en universiteit wegens grensoverschrijdend gedrag.

Jan Schellens, vooraanstaand onderzoeker naar kanker in Nederland, is vertrokken bij het Nederlands Kanker Instituut-Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis (NKI-AVL) nadat een extern bureau op verzoek van de raad van bestuur onderzoek deed naar meldingen van grensoverschrijdend gedrag tegenover een promovenda.

In een schriftelijke verklaring aan NRC bevestigt Schellens zijn vertrek. De begeleiding van een promovenda heeft volgens hem geleid tot „gevoelens van affectie”. Hij schrijft: „Het spijt me tegenover alle betrokkenen zeer dat ik het zover heb laten komen. Wat plaatshad is niet gepast in de gegeven verhoudingen op het werk.” Het ziekenhuis bevestigt zijn vertrek eveneens, maar wil „vanwege de privacy van betrokkenen” verder niets zeggen. Schellens heeft per afgelopen donderdag zelf ontslag genomen bij de Universiteit Utrecht, waar hij in deeltijd hoogleraar was.

Sinds het ontstaan van de #MeToo-beweging zijn er nauwelijks verhalen naar buiten gekomen uit de Nederlandse wetenschap – een wereld waarin macht en afhankelijkheid een belangrijke rol spelen. Promovendi zijn tijdens hun promotietraject en voor het verloop van hun carrière vaak sterk afhankelijk van hun begeleider. Bij deze zaak in het NKI-AVL verkeerde de betrokken promovenda in een afhankelijkheidspositie ten opzichte van Schellens. Hij was zowel haar promotor als haar opleider klinische farmacologie.

Schellens geldt als de motor achter vele klinische studies die de behandeling van kanker hebben verbeterd en kreeg vorig jaar een prestigieuze oeuvreprijs. Hij geniet enige bekendheid door optredens in tv-programma’s De Wereld Draait Door en RTL Late Night.

NRC sprak met meerdere betrokkenen en kreeg inzage in onderliggende bewijsmaterialen die zijn gebruikt voor het onderzoeksrapport. Daaruit blijkt dat er meerdere klachten en zeker één andere melding is geweest over grensoverschrijdend gedrag van Schellens. De inhoud daarvan is niet bekend – niet alle betrokkenen wilden getuigen voor de commissie. Schellens is zelf op de hoogte gebracht van één melding, schrijft hij.

Geboortedorp

Uit de bewijsstukken, waaronder e-mails, WhatsApp-berichten en uren aan opgenomen gesprekken tussen Schellens en een promovenda, blijkt dat de internist-oncoloog gedurende twee jaar veelvuldig contact had met deze jonge, vrouwelijke arts. Ze geeft een aantal keer aan dat hij over een grens dreigt te gaan. In 2016 vraagt hij bijvoorbeeld in een e-mail of hij haar telefoonnummer kan krijgen, zodat hij haar kan whatsappen – waarop zij hem vraagt dat niet te doen.

In het jaar erna stuurt Schellens desondanks via WhatsApp foto’s van haar geboortedorp en de omgeving van het huis van haar ouders. Als haar arm in het verband zit kan ze met hem meerijden en appt hij „om meerdere redenen” te hopen dat het vaker zal gebeuren. Ook appt hij haar het liedje ‘Just the Way You Are’ van Billy Joel met de begeleidende tekst dat zij „perfect” is.

Die zomer, juli 2017, begint de promovenda met het maken van heimelijke geluidsopnames van haar gesprekken met Schellens om bewijsmateriaal te vergaren. In die gesprekken verklaart Schellens dat hij meer dan vriendschap voor haar voelt. Hij had dat verborgen gehouden, onder meer omdat hij besefte dat hij ten opzichte van haar een machtspositie had.

In meerdere opgenomen gesprekken wordt duidelijk dat de liefde niet wederzijds is – hij trekt zelf de conclusie dat het om „eenrichtingsverkeer” gaat en zij zegt dat zijn „pusherige” gedrag haar afstoot. Ze verwijt hem ook dat hij dichtbij heeft proberen te komen onder het mom van vriendschap, terwijl zij niet wist van zijn gevoelens. In een gesprek vraagt ze hem of er een risico is dat hij haar fysiek zal benaderen, waarop hij belooft dat dit niet zal gebeuren. De promovenda zegt hem daarin te vertrouwen.

Uit de opnames van andere gesprekken blijkt dat er daarna toch iets is voorgevallen. Als hij zegt dat ze samen naar bed zijn geweest, corrigeert zij meteen: „Jij met mij denk ik, ik niet met jou.” Zij verwijt hem haar te hebben „gepusht” en haar „voor het blok” te hebben gezet. „Ongetwijfeld”, reageert hij, waarna hij háár verwijt dat het tot seksueel contact is gekomen zonder dat zij gevoelens voor hem had. Zij vindt dat „vrij eng” om te horen. „Jij wist dat ik al meerdere malen had gezegd dat ik niks van je wilde”, zegt ze.

In een later gesprek maakt de promovenda nog eens duidelijk dat er „dingen zijn gebeurd die ik niet wilde” en beschrijft ze het voorval tegen Schellens als „het meest verschrikkelijke wat ik ooit heb meegemaakt”. Ze zegt het te willen vergeten en verwijt hem dat dat niet lukt omdat hij er soms weer over begint. Hij erkent dat, omdat het voor hem een „belangrijk event” was.

Sinterklaasgedicht

Na dit incident wisselt zij van promotor. Per e-mail stelt ze aan Schellens beperkingen aan hun contact voor en zegt ze, in een opnieuw opgenomen gesprek, dat ze bang is dat hij haar grenzen zal blijven overschrijden. Hij zegt dat ze duidelijke afspraken moeten maken, omdat hij een „onbeheersbaar verlangen” naar haar voelt. Zij vertelt hem te stoppen in het NKI-AVL als hij geen afstand houdt.

Nog geen week later stuurt hij haar een persoonlijk sinterklaasgedicht met referenties naar haar geboortedorp en haar familie. In januari 2018 geeft hij haar, nadat de afdeling een wetenschappelijke prijs is misgelopen, een persoonlijke cheque van 1.000 euro. In het voorjaar dient ze een officiële klacht in waarna het ziekenhuis onderzoek laat doen.

Eind juni verschijnt een bericht op de interne website van het NKI-AVL dat Schellens „in overleg” met de raad van bestuur heeft besloten het ziekenhuis per 1 juli te verlaten. De Universiteit Utrecht is door het NKI-AVL in eerste instantie niet geïnformeerd over het vertrek van Schellens. Het ziekenhuis had voor alle promovendi al vervanging geregeld. In de zomer leidt het gebrek aan informatievoorziening tot wrevel tussen de instituten. Het NKI-AVL bevestigt aan de universiteit dat er onderzoek is gedaan, maar zegt niet wat de conclusies zijn.

Wel is een vertrouwenspersoon van de universiteit door de betrokken promovenda op de hoogte gesteld – er is ook bewijsmateriaal gedeeld. De vertrouwenspersoon kon daar volgens een woordvoerder niets mee doen, omdat geen officiële klacht werd ingediend. Schellens heeft in persoonlijke gesprekken met de rector niets willen zeggen over zijn vertrek bij NKI-AVL. Nadat hij door de Universiteit Utrecht op non-actief werd gesteld, heeft Schellens vorige week zelf zijn ontslag ingediend bij de onderwijsinstelling.

De betrokken promovenda is een behandeling gestart voor een post-traumatische stressstoornis, gesteund door het NKI-AVL. Er zijn geen signalen dat met zijn wetenschappelijke werk iets mis is of dat patiënten zijn geschaad. Zijn patiënten zijn ondergebracht bij andere artsen. Een woordvoerder van het NKI-AVL wil geen toelichting geven, behalve dat het ziekenhuis „direct acteert” bij signalen over sociale onveiligheid.

In zijn schriftelijke verklaring stelt Schellens dat hij zich „niet kan vinden in de werkwijze en de uitkomst” van het externe onderzoek. Volgens Schellens is daardoor een vertrouwensbreuk ontstaan tussen het ziekenhuis en hemzelf, waarna „in goed overleg” is besloten dat hij zijn werk niet kon voortzetten.

De betrokken promovenda bevestigt bij navraag per e-mail het verhaal. Ze is opgelucht dat Schellens weg is uit het ziekenhuis. Ze schrijft: „Ik wilde zo graag dat dit gedrag ophield. Hij had me verteld dat zijn gevoelens niet weg zouden gaan zolang we samen in het NKI-AVL zouden werken. De optie om zelf te stoppen met mijn promotietraject was er, maar dat vond ik de omgekeerde wereld. Uiteindelijk zag ik geen andere mogelijkheid meer dan een klachtenprocedure te beginnen, ook omdat ik wil voorkomen dat dit anderen ook overkomt”, schrijft ze.

Ze is blij dat het ziekenhuis niets naar buiten heeft gebracht over de reden achter het vertrek van Schellens. Over zijn gedrag: „Ik vond het bizar dat ik hem als promovenda moest uitleggen waarom ik niet op hem viel. Hij meende ‘signalen’ van mij te zien, maar kon nooit uitleggen wat die waren. Ik dacht de situatie te hebben opgelost door hem af te wijzen. Hij kan misschien niets aan zijn gevoelens doen, maar gedrag is een keuze. Het is niet normaal dat je je moet verdedigen tegen ongewenst gedrag van je promotor.”